1. जिल्ला परिचय

१.१. जिल्लाको सामान्य ईतिहास

कोचे राजा साङ्गला इङ्ग स्वतन्त्र विजयपुर (हाल सुनसरी जिल्ला अन्तर्गतको स्थान) राज्यका पहिलो शासक थिए । अमरा रायको नामले प्रख्यात पुङ्गलाइङ्ग दोस्रो राजा थिए भने उनका उत्तराधिकारीहरु क्रमश किर्तिनारायण, जोशनारायण, इङ्गदीनारायण र विजयनारायण थिए । कोचे राजाहरु बिहारको कोचबाट आएका थिए र राजा विजयनारायण चतुर र कुटनीनतिक शासक रहि फेदाप क्षेत्रका किराँत सामन्तहरुसँग राम्रो सम्बन्ध विकास गरेका थिए । विजयनारायणले किराँतहरुको सहयोग लिएर पुरानो भताभुंगे खलंगालाई मर्मत गरी विहारको वडटप्पाबाट आफ्नो राजधानी विजयपुरमा सारेका थिए । हाङ्गखेवाङ्ग भन्ने किराँतलाई स्थायी मन्त्री बनाई विजयनारायणले आफ्नो राजधानी उत्तरमा हिमालय, दक्षिणमा गंगा नदी, पूर्वमा जल्पाइगुडी र टिस्टा नदी तथा पश्चिममा सप्तकोशी नदी सम्म आफ्नो राज्य विस्तार गरेको भएता पनि १७ औ सताब्दीतिर पाल्पाका राजा मुकुन्द सेनले आफ्ना छोरा लोहाङ्ग सेनको नेतृत्वमा फौज पठाई विजयपुरमा आक्रमण गरी विजयपुर लगायत शिलगुढीसम्मको क्षेत्रमा आधिपत्य जमाए । लोहाङ्ग सेनलाई मकवानपुर र पूर्वी क्षेत्रको शासक बनाइयो र लोहाङ्ग सेनले आफ्नो राज्यलाई मकवानपुरदेखि पुर्निया र जल्पाईगुढीसम्म बिस्तार गरे । लिम्बुवान र खुम्बुवानमा विभक्त दश किराँतलाई समेत आफ्नो राज्यमा गाभे । मकवानपुरलाई राजधानी बनाई राज्य चलाएबापत लोहाङ्ग सेनले हिन्दुत्व पूनस्थापित गर्न विभिन्न मठ मन्दिर बनाए । देवान विद्याचन्द्र रायको सहयोगमा राजाले बुढासुब्बा मन्दिरको समेत स्थापना गरेको पाईन्छ । पछि मकवानपुरबाट शासित सेन राज्य तीन राज्यमा विभक्त भयो । ती राज्य मकवानपुर, चौदण्डी र विजयपुर थिए । रघुनाथ इन्द्र सेन स्वतन्त्र विजयपुरका पहिलो तथा अन्तिम राजा भए । उनी आफ्नै देवानद्धारा मारिएका थिए । एकीकरणको समयमा चौदण्डीबाट भागेर आएका कर्ण सेनलाई पनि विजयपुरको अन्तिम सेन राजा मान्न सकिन्छ । यसरी ई.सं. १५५३ देखि १७७५ सम्म विजयपुरमा पाल्पाली सेनवंशी राजाहरुले शासन गरे । नेपाल राज्यमा गाभिएपछि पनि सार्वभौमसत्ता केन्द्रमा रहने गरी स्थानीय स्तरमा किराँतहरुको शासन नै सहअस्तित्वमा थियो जुन राणाकाल हुँदै वि.सं. २०१८ सम्म मोरङ्ग क्षेत्रको रुपमा चिनियो ।

वि.सं. २०१८ सालमा मुलुकलाई ७५ जिल्लामा विभाजन गरिनु अघि सुनसरी नाम गरेको कुनै प्रशासनिक इकाइ वा स्थान विशेष भएको पाईँदैन । छिमेकी जिल्लाहरु मोरङ्ग र धनकुटा जस्तो पृथक पहिचान पनि थिएन । राजा त्रिभुवनको समयमा देशमा विभिन्न ग्राम विकास नामक स्थानीय इकाइहरु खडा गरिँदा यस क्षेत्रलाई भुटाहा केन्द्र अन्तर्गत ग्रामिण ब्लकमा विभाजन गरिएको थियो र यसको प्रशासनिक कार्य भुटाहामा स्थापित प्रशासनिक कार्यालयका हाकिम ग्राम विकास अधिकारी (Block Development Officer) तथा हरिनगरस्थित प्रहरी प्रशासनको माताहतमा हुने गर्दथ्यो । यही ग्राम विकासलाई पछि गाउँ विकासको नाम दिइयो र प्रशासनिक प्रमुखलाई गाउँ विकास अधिकारी (VDO) को पदले सम्बोधन गरियो । हालको जिल्लाको स्वरुप पाउनु अघि यस भुटाहा केन्द्रबाट प्रशासित मुख्य क्षेत्रलाई क्रमश पञ्चायत विकास र स्थानीय विकासको नाम दिई प्रशासकलाई क्रमश PDO र LDO को पदमा परिवर्तन गरिएको थियो । हाल यस जिल्ला अन्तर्गतका पूर्वी भागहरु दुहवी र पूर्वकुशाहा मोरङ्ग क्षेत्रमै पर्दथे भने पश्चिममा हालको कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षण क्षेत्र (सोभनपुर), पश्चिमकुशाहा, लौकही, मधुवन, श्रीपुर र हरिपुर सप्तरी क्षेत्रमा पर्दथे । वि.सं. २०१८ मा जिल्लाको अवधारणा अन्तर्गत निश्चित क्षेत्रफल र जनसंख्याको मापदण्ड तोकिए अनुसार भुटाहा अन्तर्गतका क्षेत्रको मात्र जनसंख्या र क्षेत्रफल जिल्ला मापदण्डको लागि पर्याप्त नभएकोले तत्कालिन भुटाहा प्रशासनिक केन्द्रका प्रमुख नायब सुब्बा विष्णप्रताप शाह (पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त) र तत्कालिन मन्त्री दिल बहादुर श्रेष्ठको प्रयासमा बुढी खोला पश्चिम र कोशी नदी पूर्वका सबै भू-भागलाई मिलाएर उत्तरमा साँगुरी भञ्याङ्ग र दक्षिणमा भारतीय सिमाना (दश गजा) भित्रको क्षेत्रलाई समेटी आवश्यक मापदण्ड बमोजिम जिल्लाको प्रारुप तयार गरिएको थियो ।

क्षेत्र र सिमाना छुट्टाईए पनि जिल्लाको नाम भने तय भएको थिएन । यसका लागि जिल्लाको अधिकांश क्षेत्रलाई समेट्ने जनताबाट परिचित र भौगोलिक चरित्र physical feature भएको नाम आवश्यक थियो । हालको सुनसरी नदी त्यस बखत ठूलै नदी थियो। धरानदेखि आउने सेउती, सर्दु र अन्य खोलाहरु थुनी क्षेत्रमा समेटिए पश्चात सुनसरीको नामले बग्ने गर्दथे र अद्यापि त्यही स्वरुपमा बगिरहेका छन्। पानीको आयतन ठूलो थियो भने वर्षातमा यो खोला पार गर्न डुंगा नै प्रयोग गर्नु पर्दथ्यो । अधिकांश जनताहरु र देशका अन्य भागका मानिसहरु पनि सुनसरी नदीसँग परिचित थिए । भारतमा पुगेपछि पनि यसलाई सुनसेर भनिदो रहेछ । २००७ सालको क्रान्तिमा पनि यस नदीको बगरक्षेत्रमा ठूलो बाँध बनाई मुक्ति सेनाले आश्रय स्थल बनाएको अवशेष हाल पनि देख्न सकिन्छ । यस जिल्ला अन्तर्गतका अधिकांश मानिसले यस नदीलाई राम्रोसँग चिन्दथे । तत्कालीन साहित्यानुरागी युवाहरु तथा भाषाविद् महानन्द सापकोटा मिलेर सुनसरी नामक पत्रिका प्रकाशनमा ल्याउनु भएको थियो । यसरी सुनसरी नदीको उत्तर देखि दक्षिणसम्मको स्थानीय नदी प्रणाली समेट्ने पहिचान, साहित्यिक पत्रिका सुनसरी र तत्कालिन प्रशासक विष्णु प्रताप शाहको अभिरुचिको प्रभावका कारण यस जिल्लाको नाम सुनसरी राखिएको पाईन्छ ।

यसरी सुनसरी जिल्ला नेपालको पुरानो प्रशासनिक विभाजन अनुसार पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र रहि आएता पनि वि.सं. २०७२ साल असोज ३ गते जारी भएको नेपालको संविधानमा व्यवस्था भए बमोजिम देशलाई संघीय ढाँचामा लगेर राज्य पुन:संरचना गर्ने उद्देश्य अनुरुप कोशी प्रदेशमा पर्दछ। यस सुनसरी जिल्लाको पूर्वमा मोरङ्ग जिल्ला, पश्चिममा उदयपुर र सप्तरी जिल्ला, उत्तरमा धनकुटा जिल्ला र दक्षिणमा अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना रहि भारतको बिहार राज्य पर्दछन् । सुनसरी जिल्लामा बर्जु गाउँपालिका, गढी गाउँपालिका, देवानगञ्ज गाउँपालिका, कोशी गाउँपालिका, भोक्राहा नरसिंह गाउँपालिका, रामधुनी नगरपालिका, दुहबी नगरपालिका, इनरुवा नगरपालिका, बराहक्षेत्र नगरपालिका, धरान उप-महानगरपालिका र इटहरी उप-महानगरपालिका गरि जम्मा ६ वटा गाउँपालिका ४ वटा नगरपालिका र २ उप-महानगरपालिका रहेका छन् ।

१.२. जिल्लाको मुख्य विशेषताहरु

कोशी प्रदेशका चौध (१४) जिल्लाहरु मध्ये जैविक विविधता, वन, वनस्पति, वन्यजन्तु साथै संस्कृति, शिक्षा, कला, सभ्यताले समृद्ध मानिएको यस सुनसरी जिल्ला २६ डिग्री २३ मिनेट देखि २६ डिग्री ५5 मिनेट उत्तरी अक्षांश सम्म र ८७ डिग्री ५ मिनेट देखि ८७ डिग्री १६ मिनेट पूर्वी देशान्तर सम्म रहि समुन्द्र सतहबाट ८२ मिटर देखि १७९२ मिटर सम्मको उचाईमा फैलिएर अधिकांश तराई क्षेत्रमा अवस्थित रहि यस जिल्लाको मुख्य विशेषताहरु तालिका नं. १ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

तालिका नं. १: सुनसरी जिल्लाको प्रमुख विशेषताहरु

१.३ भौगोलिक अवस्था तथा बनौट

सुनसरी जिल्लाको भूगोल महाभारत पर्वत देखि तराईको समथर भू-भाग सम्म फैलिएको छ । यस जिल्लालाई भौगोलिक हिसाबले चार क्षेत्रमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।

महाभारत क्षेत्र: सुनसरी जिल्लाको उत्तरी भागमा महाभारत पर्वत पूर्व पश्चिम भएर फैलिएको छ । यो क्षेत्र दक्षिण पट्टिको चारकोसे झाडीसम्म पुगेको छ । यहाँ स-साना खोला, खहरे तथा बेसीहरु रहेका छन् । यहाँको भू-भागको दक्षिण पट्टिका पाखाहरु उत्तरी पाखा भन्दा कम भिराला छन् । बराहक्षेत्र नगरपालिका, धरान उपमहानगरपालिका यसै क्षेत्र अन्तर्गत पर्दछन् । यो क्षेत्र समूद्र सतहबाट ६५७ मि. देखि १७९२ मि. उचाईमा रहेको छ ।

चुरे क्षेत्र: चुरे हिमालय पर्वत श्रंखलाको दक्षिण पंक्तिमा रहेको पहाड हो । यो पर्वत मेची देखि महाकाली सम्म फैलिएको छ । महाभारत पर्वतको दक्षिण सिमानामा अवस्थित Main Boundary Thrust तराईको उत्तरी सिमानामा रहेको Main Frontal Thrust को बीचको भाग चुरे हो । चुरे पहाडको बनौट धेरै कोमल छ र यसलाई कान्छो पहाडको रुपमा लिइन्छ । वि.सं. २०७१ मा चुरे वातावरण संरक्षण क्षेत्रको रुपमा घोषणा गरिएको छ । चुरे क्षेत्रलाई चुरे पर्वत तथा साँघुरो गल्ली गरी दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ । यो भू-भाग समुद्र सतहबाट १६८ मि. देखि १५२६ मि. को उचाई सम्म पर्दछ ।

भावर क्षेत्र: चुरे र तराई क्षेत्रलाई भावरको सानो क्षेत्रले छुट्टाएको छ, जसलाई स्थानीय रुपमा चारकोसे झाडी पनि भनिन्छ । यो क्षेत्र समूद्र सतहबाट 179 मि. देखि ७०८ मि. उचाईसम्म करिब १२ कि.मि. सम्म फैलिएको छ । भावरलाई चुरे पहाडको Dry Delta Fan पनि भनिन्छ । यसले सुनसरी जिल्लाको करिब 8.71 प्रतिशत ओगटेको छ । चुरेको फेदीमा नदीले बगाएर ल्याएका ढुंगा, गिट्टी, बालुवा र कंकडले बनेको भावर क्षेत्रको समथर भू-भाग छ । यसले दक्षिणी समथर तराईका लागि पानी सञ्चित गरी भूमिगत जल भण्डारणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने हुँदा यस क्षेत्रमा प्रशस्त मात्रामा सिमसारहरु समेत रहेका छन् । यस क्षेत्रमा सालको वन सहित मिश्रित वन रहेको छ । हिमालयबाट उत्पत्ति भएका ठूला नदीहरु बाहेक महाभारत चुरे पर्वतबाट उत्पत्ति भएका साना नदीहरु यस क्षेत्रमा लुक्दछन् र तराईमा मात्र देखा पर्दछन् ।

तराई क्षेत्र: भावर भन्दा दक्षिण तर्फ समतल र उब्जाउ हुने खेती योग्य जमिन छ । चुरे, महाभारत पर्वत र हिमालयबाट उत्पत्ति भई धरातलीय ढाल अनुरूप दक्षिण तर्फ नियमित रूपमा बहने अनगिन्ती साना-ठूला नदी-नालाले वर्षेनी मिहिन माटोको निक्षेप गरी यो मैदानको निर्माण भएको हो । यो क्षेत्र समूद्र सतहबाट ८२ मि. देखि 179 मि. उचाईसम्म पर्दछ र यस क्षेत्रमा सालको वन सहित मिश्रित वन रहेको छ ।

यस तराई तथा भावर क्षेत्र जैविक विविधताको हिसाबले महत्वपूर्ण रहि यस क्षेत्रमा प्रशस्त मात्रामा सिमसारहरु समेत रहेका छन् । यस तराई तथा भावर क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी राष्ट्रिय वन क्षेत्र रहेको छ । साथै यस जिल्लाको अवस्थिती नक्शा चित्र नं. १ र भौगोलिक अवस्था अनुसारको क्षेत्रफल तालिका नं. २ मा देखाईएको छ ।

चित्र नं. 1: सुनसरी जिल्लाको अवस्थिती नक्शा

तालिका नं. 2: भौगोलिक विभाजन अनुसारको क्षेत्रफलको विवरण

१.४. भू-उपयोग

यस जिल्लाको जम्मा भूभाग मध्ये कृषि भुमिको क्षेत्रफल ६४.१२%, वनको क्षेत्रफल १७.५९%, अदर उडेड ल्याण्ड ०.४७ %, कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष ५.३२% र अन्य क्षेत्रको १२.५० प्रतिशत रहि सुनसरी जिल्लाको भू-उपयोगको नक्शा चित्र नं. २ र क्षेत्रफल सहितको विवरण तालिका नं. ३ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

तालिका नं. ३ः सुनसरी जिल्लाको भू-उपयोगिता

चित्र नं. २: सुनसरी जिल्लाको भू-उपयोग नक्शा

१.५. जलवायु र वर्षा

हावापानीको दृष्टिकोणले विविधता बोकेको यस जिल्लामा गृष्म ऋतुमा पहाडी भाग केही चिसो भए पनि तराई भागमा अधिक गर्मी हुन्छ भने हिउँदको समयमा पहाडी भाग निकै चिसो हुन्छ तर तराईमा भने त्यति चिसो हुदैँन । यस जिल्लामा सामान्यतया उष्ण, उपोष्ण र समशितोष्ण गरी तीन प्रकारको हावापानी पाइन्छ । यस जिल्लाको वार्षिक अवस्था हावापानीको हिसाबले चिसोयाम, तातोयाम र वर्षा गरी ३ भागमा वर्गिकरण गर्न सकिन्छ । गर्मी मौसममा यँहाको तापक्रम ३५० देखि ४१० से. र जाडो मौसममा १५० देखि २०० से. सम्म रहेको छ । औषत वार्षिक वर्षा १९४३ मि.मि. हुने गरेको तथा मुख्य वर्षा गराउने स्रोत दक्षिण पूर्वी मनसुन रहेको छ ।

१.६. प्रमुख नदी, ताल र सिमसार क्षेत्र

कोशी नदी प्रणालीको निकटतम यस क्षेत्रमा कोशी नदी आफैमा विशाल जलप्रवाह हो । यस बाहेक सुनसरी जिल्ला भएर बग्ने अन्य साना-ठुला खोलानालाहरु छन् । कोशी नदीले सिचाई, जलविद्युत, जलयात्रा, साहसिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना बोकेको छ । अन्य खोलानालाहरुलाई सिचाईको स्रोतको रुपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । Environment Statistics of Nepal, 2013 का अनुसार यस जिल्लाको ६२६२ हे. भूभाग पानीले ओगटेको छ । कोशी, सुनसरी, टेङ्ग्रा, गडन, सर्दु, शेरा, बुढी र सेउती यस क्षेत्रका प्रमुख नदीनाला हुन् र सोको विवरण तालिका नं. ४ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

तालिका नं. ४: जिल्लामा रहेका प्रमुख नदीनालाहरुको विवरण

यस जिल्लामा ३९.५0 वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल रहेको सर्दु जलाधार क्षेत्र रहेको छ र यो धरानको खानेपानीको मुख्य स्रोत रहेको छ । त्यसै गरी Environment Statistics of Nepal, 2013 का अनुसार यस जिल्लामा १०० मि. भन्दा कम उचाईमा ४१ र १०० देखि ४९९ मि. उचाईमा २८ गरि जम्मा ६९ वटा तालतलैयाहरु रहेका छन् । त्यसै गरी यस जिल्लाको सामुदायिक वन क्षेत्रमा मुख्य गरेर सिमसार क्षेत्रको अमाह सिमसार, राष्ट्रिय सम्मानीत ताल, पञ्चायन ताल, शंकरवेली, तालतलैया रहेका छन् र यी सिमसार क्षेत्रहरु जैविक विविधताको हिसावले महत्वपूर्ण मानिन्छन् ।यस जिल्लामा सबैभन्दा ठूलो कोशी टप्पु सिमसार क्षेत्र रहि, बर्जु ताल (४५ हे.), अमाहा सिमसार क्षेत्र (११.५ हे.), राष्ट्रिय सम्मानीत ताल (७.६ हे.), पञ्चायन सिमसार क्षेत्र (२ हे.), शंकरवेली सिमसार क्षेत्र (८.६ हे.) र तालतलैया सिमसार क्षेत्र (८.५ हे.) मुख्य सिमसार क्षेत्रको रुपमा रहेका छन् । साथै सुनसरी जिल्लामा रहेका प्रमुख नदीनालाहरुलाई चित्र नं. ३ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

चित्र नं. ३: सुनसरी जिल्लाको नदीनाला देखाईएको नक्शा

१.७. सुनसरी जिल्लाको जनसंख्या

राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार सुनसरी जिल्लाको जनसंख्या जम्मा ९,२६,९६२ (महिलाः ४,७७,९३९ र पुरुषः ४,४९,०२३ जना) रही यस जिल्लाको स्थानीय तह अनुसारको जनसंख्याको विवरण तालिका नं. 5 मा उल्लेख गरिएको छ ।

तालिका नं. ५: जनसंख्या विवरण